Anal fistülün en tipik işareti, makat çevresindeki küçük bir açıklıktan gelen ve bir türlü kesilmeyen akıntıdır. Belirtiler çoğu zaman bir dönem şiddetlenip sonra hafifler; bu dalgalı seyir sorunun geçtiği izlenimini verse de altta yatan tünel yerinde kalır.
Bu sayfa, fistülün kendini nasıl gösterdiğini, hangi belirtilerin başka makat hastalıklarıyla karışabileceğini ve hangi durumda vakit kaybetmeden hekime gidilmesi gerektiğini anlatıyor. Fistülün ne olduğuna dair temel bilgi için Anal Fistül Nedir? sayfasına bakabilirsiniz.
Makattan akıntı ve çamaşırda leke
Akıntı, hastaların büyük kısmında ilk fark edilen belirtidir. Gelen sıvı iltihaplı (sarımsı ve kötü kokulu), kanlı ya da bunların karışımı olabilir. Kanal bağırsakla bağlantılı olduğu için bazen gaz veya az miktarda dışkı da gelebilir.
Çoğu kişi durumu önce iç çamaşırındaki lekeden anlar. Akıntı nedeniyle gün içinde ped ya da gazlı bez kullanma ihtiyacı doğabilir. Miktar günden güne değişir; bazı günler neredeyse hiç olmazken bazı günler belirginleşir.
Akıntının kokusu ve sürekli nemlilik, kişinin sosyal yaşamını ve özgüvenini de etkileyebilir. Pek çok hasta bu yüzden şikâyetini uzun süre kimseyle paylaşmaz. Oysa bu belirti, makat hastalıklarıyla ilgilenen hekimlerin sık karşılaştığı ve çekinmeden anlatılması gereken bir durumdur.
Tekrarlayan şişlik: apse döngüsü
Fistülün belki de en ayırt edici özelliği döngüsel seyridir. Deri üzerindeki dış ağız (fistülün dışa açılan ucu) zaman zaman kabuk bağlayıp kapanır. İçeride iltihap birikmeye devam ettiği için bölge şişer, kızarır ve ağrır; bu tabloya perianal apse (makat çevresinde irin birikmesi) denir.
Biriken iltihap bir süre sonra aynı açıklıktan ya da yakınından kendiliğinden boşalır. Boşalmayla birlikte ağrı belirgin şekilde azalır ve kişi rahatlar. Ardından açıklık yeniden kapanır ve döngü baştan başlar.
Kısaca: Akıntı geldikçe rahatlayan, açıklık kapandıkça yeniden şişen bir yara, fistül açısından tipik bir öyküdür. Bu döngünün kendiliğinden sona ermesi beklenmez.
Apse dönemlerinde ateş, halsizlik ve titreme de görülebilir. Her yeni atak, kanalın dallanmasına ve fistülün daha karmaşık hale gelmesine zemin hazırlayabilir. Bu yüzden tekrarlayan şişlikleri “geçti” diye geçiştirmemek önemlidir.
Ağrı: ne zaman ve nasıl?
Ağrının şiddeti, döngünün hangi evresinde olunduğuna bağlıdır. Akıntı serbestçe geliyorsa ağrı hafif olabilir ya da hiç olmayabilir. Açıklık kapanıp iltihap içeride biriktiğinde ise zonklayıcı, sürekli bir ağrı başlar.
Ağrı genellikle oturunca, yürürken, öksürürken ve dışkılama sırasında artar; dışkılama bittikten sonra da bir süre devam edebilir. Bu özellik, ağrının daha çok dışkılama anına ve hemen sonrasına yoğunlaştığı anal fissürden ayırt etmede yardımcıdır.
Deride açıklık, kaşıntı ve tahriş
Makat çevresinde, bazen anüsten birkaç santimetre uzakta, küçük bir delik ya da kabarık, kırmızımsı bir nokta görülebilir veya elle hissedilebilir. Bazı hastalarda birden fazla açıklık bulunur; bu durum kanalın dallandığına işaret edebilir.
Sürekli nem ve akıntı çevre deriyi tahriş eder. Kaşıntı, yanma, ciltte kızarıklık ve pişik benzeri değişiklikler sık görülür. Bu yakınmalar bazen fistülün kendisinden daha çok rahatsızlık verir ve kişi hekime yalnızca kaşıntı şikâyetiyle başvurabilir.
Hemoroid, fissür ve pilonidal sinüsten ayırt etme
Makat bölgesindeki yakınmalar birbirine benzeyebilir ve çoğu kişi önce hemoroid olduğunu düşünür. Aşağıdaki ipuçları fikir verir; ancak kesin ayrım muayeneyle yapılır.
- Hemoroid: Genellikle dışkılama sırasında parlak kırmızı kanama ve dışarı sarkan, yumuşak bir şişlikle kendini gösterir. Deride akıntı yapan bir açıklık ve irinli akıntı hemoroidin tipik özelliği değildir.
- Anal fissür: Anüs kenarındaki ince bir yırtıktır. Dışkılama sırasında keskin, kesici bir ağrı ve tuvalet kâğıdında az miktarda kan görülür. Fissürde makattan uzakta bir deri açıklığı bulunmaz.
- Pilonidal sinüs: Kuyruk sokumunda, kalça arasının üst kısmında yerleşir. Akıntı yapabilir ve apseleşebilir, ancak anüsle bağlantılı değildir; açıklık makattan belirgin şekilde uzaktadır.
- Hidradenitis süpürativa: Ter bezlerinin kronik iltihabıdır. Makat çevresinde de birden çok şişlik ve akıntılı kanal yapabilir, ancak çoğu zaman koltuk altı ve kasık gibi başka bölgeleri de tutar.
Bu hastalıklar aynı kişide birlikte de bulunabilir; örneğin hemoroidi olan birinde aynı zamanda fistül de olabilir. Belirtilerin altında yatan nedenin ve fistülün türünün nasıl belirlendiği Anal Fistül Tanısı sayfasında anlatılıyor.
Ne zaman hekime başvurulmalı?
Makat çevresinde birkaç haftayı aşan akıntı, tekrarlayan şişlik ya da kapanıp açılan bir yara varsa genel cerrahi veya kolon-rektum cerrahisi alanında deneyimli bir hekime görünmek gerekir. Erken değerlendirme, fistülün henüz basit yapıdayken tedavi edilmesine imkân tanıyabilir. Fistülün nasıl oluştuğunu merak ediyorsanız Anal Fistül Nedenleri ve Türleri sayfasına göz atabilirsiniz.
Beklemeden başvurun: Makat çevresinde hızla büyüyen, çok ağrılı bir şişlik; 38 °C üzerinde ateş ve titreme; idrar yapmada güçlük; kızarıklığın hızla yayılması veya genel durumun bozulması apse ya da yaygın enfeksiyon belirtisi olabilir. Özellikle diyabet hastalarında ve bağışıklığı baskılanmış kişilerde bu tablo acil değerlendirme gerektirir.
Fistüle uzun süren ishal, karın ağrısı ve kilo kaybı eşlik ediyorsa bunu hekime mutlaka belirtin; bu durum Crohn hastalığı (sindirim kanalının kronik iltihabi hastalığı) açısından ek inceleme gerektirebilir. Tedavi seçeneklerinin genel çerçevesi için Anal Fistül Tedavisi sayfası yol gösterici olabilir.
Hekime gitmeden önce şişliği sıkmaya ya da iğneyle açmaya çalışmak enfeksiyonu derin dokulara yayabilir. Rastgele antibiyotik kullanmak da şikâyetleri geçici olarak bastırıp tanıyı geciktirebilir; ilaç kullanımına hekim muayenesinden sonra karar verilmesi daha doğrudur.