Anal fistül tanısı çoğu zaman dikkatli bir öykü ve muayeneyle konur. Asıl önemli olan, fistülün varlığını göstermekten çok kanalın sfinkter kaslarıyla ilişkisini ortaya koymaktır; çünkü tedavi planı bu haritaya göre yapılır.
Makat muayenesi birçok kişi için çekinilen bir deneyimdir ve bu çekince başvuruyu aylarca geciktirebilir. Bu sayfa, muayenede ve tetkiklerde neler olduğunu adım adım anlatarak bu belirsizliği azaltmayı amaçlıyor.
Muayenede ne olur?
Görüşme; şikâyetlerin ne zaman başladığı, akıntının ve şişliğin seyri, geçirilmiş apse ya da ameliyatlar, bağırsak alışkanlıkları ve dışkı kontrolüyle ilgili sorularla başlar. Bu bilgiler fistülün türü ve olası nedeni hakkında önemli ipuçları verir.
Fizik muayene genellikle yan yatar pozisyonda, dizler karna doğru çekilmiş şekilde yapılır. Yalnızca muayene edilecek bölge açılır, vücudun geri kalanı örtüyle kapalı tutulur. İstenirse muayeneye bir refakatçi ya da sağlık personeli eşlik edebilir; bunu baştan talep etmek hastanın hakkıdır.
- Bakı (inspeksiyon) Makat çevresindeki deri incelenir; dış ağzın yeri ve sayısı, kızarıklık ve şişlik değerlendirilir.
- Elle yoklama (palpasyon) Dış ağız ile anüs arasında, deri altında sert bir kordon gibi ele gelen kanal yoklanır.
- Parmakla rektal muayene Kayganlaştırıcı jelli eldivenle anal kanala parmakla girilir; iç ağız bölgesindeki sertlik ve sfinkter tonusu (kasın kasılma gücü) değerlendirilir.
Ağrıyı azaltmak için muayene yavaş yapılır, bol jel ve gerekirse lokal anestezik krem kullanılır. Bölgede aktif ve çok ağrılı bir apse varsa ayrıntılı iç muayene ertelenebilir ya da anestezi altında yapılır. Ağrı hissedildiğinde bunu söylemek, hekimin muayeneye ara vermesine ya da yöntemini değiştirmesine olanak tanır.
Anoskopi
Anoskopi, ucu yuvarlatılmış, parmak kalınlığında kısa bir tüp (anoskop) yardımıyla anal kanalın içinin ışık altında görülmesidir. Birkaç dakika sürer ve muayene odasında yapılır. Bu sırada iç ağız ya da eşlik eden hemoroid veya fissür görülebilir.
İç ağız her zaman görünür olmayabilir. Bazı durumlarda dış ağızdan verilen hidrojen peroksitin iç ağızdan köpürerek çıkışı izlenerek iç ağzın yeri gösterilebilir. Kontrast madde verilerek çekilen röntgen (fistülografi) ise günümüzde nadiren kullanılır.
Pelvik MR: ne zaman ve neden?
Pelvik MR (manyetik rezonans görüntüleme), anal fistülün haritasını çıkarmada altın standart kabul edilen tetkiktir. Radyasyon içermez; kanalın seyrini, sfinkterle ilişkisini, ek kanalları ve gözden kaçmış apse odaklarını ayrıntılı olarak gösterir.
Her hastada gerekli değildir. Muayenede basit ve alçak yerleşimli görünen bir fistülde doğrudan tedaviye geçilebilir. MR özellikle şu durumlarda istenir:
- Kompleks olduğundan şüphelenilen, yüksek ya da birden çok kanallı fistül
- Daha önce tedavi edilmiş ve tekrarlamış (nüks) fistül
- Crohn hastalığı olan veya bundan şüphelenilen hastalar
- Kadınlarda önde yerleşimli fistül
- Muayene bulgularının şikâyetleri açıklamaya yetmediği durumlar
Çekim sırasında hasta tüp şeklindeki cihazda sırtüstü yatar; işlem genellikle yarım saat civarında sürer. Kapalı alan korkusu olanların bunu önceden belirtmesi, gerekli düzenlemenin yapılmasını kolaylaştırır. Bazı merkezlerde damar yoluyla kontrast madde verilir.
Endoanal ultrason
Endoanal ultrason, anal kanala yerleştirilen ince bir ultrason probuyla sfinkter kaslarının ve fistül kanalının görüntülenmesidir. Muayene odasında yapılabilir, birkaç dakika sürer ve radyasyon içermez.
Sfinkter kaslarındaki hasarı ve kanalın kas içindeki seyrini göstermede yararlıdır; kanala verilen hidrojen peroksit görüntünün netleşmesine yardımcı olabilir. Görüntü kalitesi büyük ölçüde uygulayan hekimin deneyimine bağlıdır ve sfinkterden uzaktaki yayılımları göstermede MR kadar kapsamlı değildir.
Anestezi altında muayene
Bazı hastalarda kesin değerlendirme ancak anestezi altında muayene (EUA) ile mümkündür. Hasta uyutulduğunda ya da bölgesel anestezi yapıldığında kaslar gevşer ve ayrıntılı inceleme hasta rahatsızlık duymadan yapılabilir.
Bu işlemde hekim, ince ve ucu küt bir sondayı (prob) dış ağızdan nazikçe ilerleterek kanalın seyrini ve iç ağzı belirler. Çoğu zaman aynı seansta uygun tedavi de uygulanır: basit bir fistül açılabilir, bir apse boşaltılabilir ya da sonraki aşamaya hazırlık için seton yerleştirilebilir. Bu olasılıklar işlem öncesinde hastayla konuşulur ve onamı alınır.
Crohn şüphesinde kolonoskopi
Fistüle uzun süren ishal, karın ağrısı, dışkıda kan ya da mukus, kilo kaybı veya açıklanamayan kansızlık eşlik ediyorsa Crohn hastalığı akla gelir. Çok sayıda kanal, tekrarlayan fistüller ve iyileşmeyen yaralar da bu şüpheyi artırır.
Bu durumda kolonoskopi (kalın bağırsağın ince, esnek bir kamerayla içten incelenmesi) ve gerekirse biyopsi yapılır. Crohn hastalığı tanısı tedavi planını önemli ölçüde değiştirir ve sürece gastroenteroloji uzmanının da katılmasını gerektirir. Tanı sonrası seçenekler için Anal Fistül Tedavisi sayfasına bakabilirsiniz.
Muayeneye gelmeden önce hazırlık
Birkaç basit hazırlık, görüşmenin verimli geçmesini ve hekime gerekli bilginin eksiksiz aktarılmasını kolaylaştırır.
- Şikâyetlerin başlangıç tarihini, apse ya da şişlik ataklarının sayısını ve sıklığını not edin.
- Daha önce yapılmış apse drenajı, makat ameliyatı veya diğer tedavilerin raporlarını yanınıza alın.
- Önceden çekilmiş MR, ultrason ya da kolonoskopi sonuçlarını, mümkünse görüntü kayıtlarıyla birlikte getirin.
- Kullandığınız ilaçların, özellikle kan sulandırıcıların ve şeker ilaçlarının listesini hazırlayın.
- Dışkı kaçırma, gaz tutamama ya da ani tuvalet ihtiyacı gibi yakınmalarınız varsa bunları çekinmeden belirtin.
- Ayaktan muayene için genellikle lavman ya da aç kalma gerekmez; bölgeyi her zamanki gibi temizlemeniz yeterlidir.
- Aklınızdaki soruları önceden bir kâğıda yazın.
Belirtilerinizin fistülle uyumlu olup olmadığını önceden gözden geçirmek isterseniz Anal Fistül Belirtileri sayfası yardımcı olabilir. Tanı netleştikten sonra yapılacak işlem için Anal Fistül Ameliyatı sayfasına göz atabilirsiniz.