Kısa cevap: hayır. Anal fistül (makat içi ile makat çevresi derisi arasında oluşan anormal tünel) kendiliğinden geçmez. Tünelin iç yüzeyi zamanla epitel (deri benzeri örtü dokusu) ile döşenir ve bu örtü, kanalın iki duvarının birbirine kaynamasını engeller. Bu yüzden şikayetler bir süre azalsa da kanal yerinde kalır.
Fistül neden kendiliğinden kapanmaz?
Sıradan bir yara, kenarları birbirine yaklaştıkça iyileşir. Fistülde durum farklıdır: kanalın içi, kendi örtüsüne sahip ve sürekli iltihapla çalışan bir yoldur.
Kanalın bir ucu anal kanaldaki iç ağza (çoğunlukla anal bezlerin açıldığı bölge) bağlı olduğundan bu yoldan bakteri ve dışkı artıkları içeri girmeye devam eder. Yani fistül “henüz iyileşmemiş bir yara” değil, kalıcı hale gelmiş bir bağlantıdır. Nasıl oluştuğunu merak ediyorsanız anal fistül nedenleri ve türleri sayfası bu süreci ayrıntılı anlatır.
“Geçti” sanılan dönem
Fistülü olan pek çok kişi şu döngüyü tanır: makat çevresinde şişlik ve ağrı olur, ardından deriden akıntı başlar ve rahatlama gelir. Bir süre sonra dış ağız (derideki küçük açıklık) kabuklanıp kapanır, akıntı durur. Bu dönemde fistülün geçtiğini düşünmek çok doğaldır.
Oysa dış ağzın kapanması kanalın kapandığı anlamına gelmez. İçeride oluşan iltihap dışarı çıkamayınca birikir ve haftalar ya da aylar içinde yeniden apse (iltihap kesesi) gelişir. Şişlik, ağrı ve bazen ateş tekrar başlar; açıklık yine patlar. Bu döngünün belirtileri anal fistül belirtileri sayfasında ayrıca ele alınıyor.
Kısaca: Akıntının durması iyileşme işareti değildir. Çoğu zaman yalnızca dış kapının geçici olarak kapandığını gösterir.
Antibiyotik ve kremler ne işe yarar?
Antibiyotikler, apse ya da çevre dokuya yayılan iltihap varsa hekimin uygun gördüğü durumlarda kısa süreli kullanılabilir. Şikayetleri hafifletebilirler; ancak epitelle döşeli tüneli ortadan kaldırmazlar. İlaç bittiğinde kanal yerindedir ve döngü sürer.
Kremler, merhemler ve ılık oturma banyoları da cilt tahrişini, kaşıntıyı ve rahatsızlığı azaltmaya yardımcı olabilir. Bunlar destekleyici önlemlerdir, tedavi değildir. Apse oluşmuşsa öncelik ilaç değil, iltihabın boşaltılmasıdır (drenaj). Bu konu makat apsesinden sonra fistül gelişir mi yazısında anlatılıyor.
İnternette sıkça önerilen bitkisel karışımlar, sirkeli ya da tuzlu pansumanlar ve benzeri ev yöntemleri için de durum aynıdır. Bu uygulamalar kanalı kapatmaz; bazıları ise cildi tahriş ederek şikayetleri artırabilir. Herhangi bir ürünü uzun süre kullanmadan önce şikayetin kaynağını öğrenmek daha doğru bir başlangıçtır.
Beklemenin riskleri
Fistülü yıllarca “idare etmek” mümkün görünse de bu süreçte kanal sabit kalmayabilir. Her yeni apse, iltihabın kendine farklı bir yol açmasına neden olabilir. Uzun süre tedavi edilmeyen fistüllerde şu sorunlar görülebilir:
- Yeni kanallar: Tek bir tünel, zamanla dallanan birden fazla kanala dönüşebilir.
- Kompleksleşme: Kanal, sfinkter kaslarının (dışkı kontrolünü sağlayan halka kaslar) daha büyük bir kısmını geçebilir ya da at nalı şeklinde yayılabilir. Bu da tedaviyi teknik olarak zorlaştırır.
- Tekrarlayan apseler: Her atak ağrı, iş ve sosyal yaşamda kesinti ve bazen acil müdahale anlamına gelir.
- Çok nadiren kanser: Uzun yıllar süren kronik fistüllerde kanal içinde kanser gelişimi bildirilmiştir. Bu durum oldukça nadirdir; korkutmak için değil, uzun süreli ihmalin bilinen bir sonucu olduğu için anılıyor.
Bu risklerin hepsi her hastada ortaya çıkmaz ve birkaç ay beklemek çoğu zaman acil bir tehlike yaratmaz. Yine de beklemenin bir kazancı olmadığını, kanalın zamanla değişebildiğini bilmek, karar verirken yol gösterici olur.
Basit bir fistül genellikle daha az kas içeren ve daha öngörülebilir bir işlemle tedavi edilebilir. Beklemek bu avantajın kaybolmasına yol açabilir. Hangi yöntemlerin bulunduğunu görmek için anal fistül tedavisi sayfasına bakabilirsiniz.
Ne zaman muayene olmalı?
Makat çevresinde tekrarlayan şişlik, çamaşırda iltihap ya da kan lekesi veya deride kapanıp açılan küçük bir delik fark ettiyseniz, şikayetlerin azaldığı bir dönemde bile muayene olmak yerindedir. Sakin dönemde yapılan muayene, kanalın yerini ve kaslarla ilişkisini değerlendirmek için çoğu zaman daha uygundur.
Muayene genellikle kısa bir fizik muayene ve gerekirse anoskopi (makat içine bakmaya yarayan küçük alet) ile başlar. Kompleks olduğu düşünülen olgularda pelvik MR istenebilir. Muayeneye giderken şikayetlerin ne zamandır sürdüğünü, kaç kez apse geçirdiğinizi ve daha önce hangi ilaçları kullandığınızı not almanız, değerlendirmeyi kolaylaştırır. Ayrıntılar anal fistül tanısı sayfasında yer alıyor. Şikayetinizin hemoroid mi fistül mü olduğundan emin değilseniz bu karşılaştırma yazısı da yol gösterebilir.
Beklemeden başvurun: Makat çevresinde hızla büyüyen, çok ağrılı bir şişlik, yüksek ateş, titreme ya da idrar yapmakta güçlük varsa bu bir apse belirtisi olabilir ve aynı gün değerlendirilmelidir.