Makat apsesi (perianal apse) ile anal fistül çoğu zaman aynı sürecin iki aşamasıdır. Apse, iltihabın akut ve sancılı dönemidir; fistül ise bu iltihabın geride bırakabildiği kalıcı tüneldir. Apse geçiren herkeste fistül gelişmez, ancak risk küçümsenecek düzeyde değildir.
Makat apsesi nedir?
Anal kanalın iç yüzeyinde, dentat çizgi denen sınırda küçük salgı bezleri bulunur. Bu bezlerden birinin kanalı tıkanıp iltihaplandığında iltihap çevre dokuya ilerler ve makat çevresinde irin dolu bir kese oluşur. Bu sürecin ayrıntısı anal fistül nedenleri ve türleri sayfasında anlatılıyor.
Tipik belirtiler makat kenarında giderek büyüyen, kızarık ve dokunmakla ağrıyan bir şişlik, oturmakta güçlük ve bazen ateş ile halsizliktir. Daha derinde yerleşen apseler dışarıdan belirgin şişlik olmadan yalnızca derin bir ağrı ve ateşle kendini gösterebilir.
Apse her yaşta görülebilir; ancak genç ve orta yaşlı erişkinlerde daha sık karşılaşılır. Diyabet, Crohn hastalığı, bağışıklığı baskılayan tedaviler ve daha önce geçirilmiş apse gibi durumlar riski artırabilir. Çoğu kişide ise belirgin bir neden bulunmaz; süreç sıradan bir bez iltihabıyla başlar.
Drenaj neden şart?
Apsenin tedavisi, içindeki iltihabın boşaltılmasıdır (drenaj). Bu işlem çoğu zaman lokal ya da kısa süreli anestezi altında, deride küçük bir kesiyle yapılır. Drenaj ağrıyı genellikle hızla azaltır ve iltihabın daha derin dokulara yayılmasını önler.
Apse kendiliğinden patlayıp boşalabilir ve kişi bir süre rahatlayabilir. Ancak bu boşalma çoğu zaman yetersiz kalır; kese tam temizlenmediği için iltihap yeniden birikebilir. Bu nedenle kendiliğinden açılan bir apsenin de hekim tarafından görülmesi yerinde olur.
Antibiyotik tek başına apseyi iyileştirmez, çünkü kapalı bir iltihap kesesine ilacın yeterince ulaşması zordur. Yaygın cilt iltihabı, diyabet ya da bağışıklık sorunu gibi seçilmiş durumlarda drenaja ek olarak kullanılır. Apseyi evde sıkarak ya da kendiliğinden patlamasını bekleyerek geçiştirmek, iltihabın yanlış yöne ilerlemesine yol açabilir.
Beklemeden başvurun: Makat çevresinde hızla büyüyen ağrılı şişlik, yüksek ateş, titreme, idrar yapamama ya da diyabet gibi bir hastalıkla birlikte yayılan kızarıklık aynı gün değerlendirilmelidir.
Apse sonrası fistül riski
Apse boşaltıldığında iltihap kesesi ortadan kalkar; ancak sorunun başladığı bez ve iltihabın açtığı yol her zaman iyileşmez. Bu yol kalıcı hale gelir ve iç yüzeyi epitelle (örtü dokusu) döşenirse anal fistül oluşur.
Çalışmalarda, drenajdan sonra hastaların yaklaşık üçte birine varan oranlarda fistül geliştiği bildirilmiştir. Oranlar çalışmaya ve hasta grubuna göre değişir; Crohn hastalığı (bağırsakta kronik iltihap yapan hastalık) olanlarda ve tekrarlayan apselerde risk daha yüksek olabilir.
Bazen fistül, drenaj sırasında zaten mevcuttur ve cerrah iç ağzı o anda görebilir. Bu durumda uygun olgularda ileride ikinci aşamaya hazırlık için gevşek bir seton (kanal boyunca yerleştirilen ince şerit) konabilir. Ayrıntılar için seton yöntemi sayfasına bakabilirsiniz.
Kısaca: Drenaj acil sorunu çözer; fistül gelişip gelişmediği ise sonraki haftalarda ve aylarda belli olur.
Drenaj sonrası takipte nelere dikkat edilmeli?
Drenajdan sonra yara genellikle açık bırakılır ve içten dışa doğru iyileşir. İlk günlerde bir miktar akıntı ve pansuman ihtiyacı beklenen bir durumdur. Ilık oturma banyoları, düzenli yara temizliği ve kabızlığı önlemek için lifli beslenme ile bol su iyileşmeyi destekler.
Takipte şu işaretler fistül açısından dikkat çekicidir:
- Yaranın birkaç hafta geçmesine rağmen kapanmaması
- Kapandıktan sonra aynı yerde ya da yakınında yeniden şişlik oluşması
- Deride küçük bir açıklıktan ara ara iltihap ya da kanlı akıntı gelmesi
- Çamaşırda tekrarlayan lekeler görülmesi
Ateşin geri dönmesi, ağrının azalmak yerine artması ya da yaradan kötü kokulu yoğun akıntı gelmesi ise iltihabın tam boşalmadığını düşündürebilir ve daha erken kontrol gerektirir. Bu belirtilerden biri varsa kontrol muayenesi yerinde olur. Fistül şüphesinde fizik muayene ve gerekirse pelvik MR ile kanalın seyri belirlenir; ayrıntılar anal fistül tanısı sayfasında.
Fistül gelişirse ne olur?
Apse sonrası oluşan bir fistül kendiliğinden kapanmaz; bunun nedeni anal fistül kendiliğinden geçer mi yazısında anlatılıyor. Tedavi, kanalın sfinkter kaslarıyla (dışkı kontrolünü sağlayan halka kaslar) ilişkisine göre planlanır.
Basit ve alçak fistüllerde fistülotomi gibi klasik yöntemler, kasın daha büyük kısmını geçen fistüllerde ise kası koruyan yöntemler öne çıkar. Seçeneklerin genel tablosu anal fistül tedavisi sayfasında yer alıyor.
Apse sonrası fistül gelişmesi, ilk drenajın yanlış yapıldığı anlamına gelmez. Fistül, iltihabın başladığı bezin doğasından kaynaklanan bir durumdur ve drenaj sırasında her zaman görülemeyebilir. Önemli olan, takipte belirtileri fark edip zamanında değerlendirme yaptırmaktır.