Makat bölgesinde akıntı, kanama ya da ağrı olduğunda çoğu kişinin aklına önce hemoroid (halk arasında basur) gelir. Oysa anal fistül, hemoroid ve anal fissür (makat kenarında çatlak) farklı hastalıklardır ve tedavileri de birbirinden ayrıdır. Şikayetin karakteri ipucu verse de asıl ayrım muayenede yapılır.
Üç farklı hastalık, üç farklı mekanizma
Hemoroid, makat kanalındaki damarlı yastıkçıkların büyümesi ya da dışarı sarkmasıdır. Herkeste bulunan bu yapılar ıkınma, kabızlık veya gebelik gibi nedenlerle şikayet vermeye başlar.
Anal fissür, makat kenarındaki ince deride oluşan bir yırtıktır ve genellikle sert dışkı geçişiyle ortaya çıkar. Anal fistül ise makat içindeki bir açıklığı makat çevresi derisindeki bir açıklığa bağlayan anormal bir tüneldir; çoğunlukla geçirilmiş bir apsenin (iltihap kesesi) ardından gelişir. Fistülün tanımı için Anal Fistül Nedir? sayfasına bakabilirsiniz.
Karşılaştırma tablosu
| Şikayet | Anal fistül | Hemoroid | Anal fissür |
|---|---|---|---|
| Öne çıkan belirti | Makat çevresinden akıntı (iltihap, bazen kan) | Dışkılamayla gelen parlak kırmızı kanama | Dışkılama sırasında keskin, yırtılır tarzda ağrı |
| Ağrı | Şişlikle artan, zonklayıcı; akıntı olunca azalabilir | Çoğu zaman belirgin ağrı yapmaz; pıhtılaşırsa ani ve sert ağrı | Dışkılamada başlar, dakikalar ya da saatler sürebilir |
| Kanama | Az miktarda, akıntıyla karışık | Damla şeklinde ya da tuvalet kağıdında belirgin | Az miktarda, kağıtta çizgi şeklinde |
| Deride bulgu | Küçük açıklık, çevresinde sertlik | Dışarı sarkan yumuşak kitle | Makat kenarında çatlak, bazen deri çıkıntısı |
| Seyir | Kapanıp açılan döngü, tekrarlayan apse | Dönemsel alevlenmeler | Kısa süreli ya da kronikleşen ağrı |
| Ateş | Apse döneminde olabilir | Genellikle olmaz | Genellikle olmaz |
Bu tablo genel eğilimleri gösterir; her hastada bulgular bu kadar belirgin olmayabilir. Bazı kişilerde şikayetler hafif seyreder, bazılarında ise iki hastalığın belirtileri birbirine karışır. Tablo, muayeneye hangi gözlemlerle gitmeniz gerektiğini düşünmek için bir başlangıç noktası olarak görülmelidir.
Akıntı mı, kanama mı?
En ayırt ettirici ipucu çamaşırdaki lekenin niteliğidir. Fistülde leke çoğunlukla sarımsı, bulanık ya da kanla karışık iltihaptır ve dışkılamadan bağımsız olarak gün içinde de görülür. Kötü koku ve çevre deride tahriş eşlik edebilir.
Hemoroidde tipik bulgu, dışkılamayla ilişkili parlak kırmızı kanamadır. Fissürde de kan görülür ama genellikle azdır ve şiddetli ağrıyla birliktedir. Kaşıntı ve ıslaklık hissi ise üç durumda da olabilir; tek başına ayırt ettirici değildir, ancak sürekli nemlenen bir bölge ve derideki küçük bir delik fistülü düşündürür. Belirtilerin ayrıntısı için anal fistül belirtileri sayfasına göz atabilirsiniz.
Ağrının karakteri neler söyler?
Fistülde ağrı çoğu zaman bir şişlikle birlikte gelir; oturunca artar, akıntı başlayınca belirgin şekilde azalabilir. Bu “şişlik, akıntı, rahatlama” döngüsü fistül için oldukça tipiktir.
Fissür ağrısı dışkılamayla başlar, kesici ya da yanıcı niteliktedir ve sonrasında bir süre devam eder. Hemoroid genellikle belirgin ağrı yapmaz; ancak dışarı sarkan bir hemoroidde pıhtı oluşursa (tromboz) ani bir ağrı ve ele gelen morumsu bir şişlik ortaya çıkabilir.
Kendi kendine teşhis neden yanıltıcı?
Bu hastalıklar aynı bölgede, birbirine benzeyen şikayetler verir ve aynı kişide birden fazlası bulunabilir. Hemoroidi olan biri fistül de geliştirebilir; uzun süren bir fissür de zaman zaman fistülü andıran bulgular verebilir.
Asıl risk, fistülün “basur” sanılarak aylarca yalnızca kremlerle idare edilmesidir. Kremler hemoroid şikayetlerini hafifletebilir, ancak fistül kanalını kapatmaz; bu sırada kanal dallanabilir. Konu anal fistül kendiliğinden geçer mi yazısında ayrıca ele alınıyor.
Ayrıca makattan kanama, nadiren de olsa bağırsak hastalıklarının ya da tümörlerin belirtisi olabilir. Özellikle ileri yaşta veya dışkılama alışkanlığındaki değişiklikle birlikte görülen kanama mutlaka değerlendirilmelidir.
Muayenede ayrım nasıl yapılır?
- Öykü Şikayetin ne zaman başladığı, daha önce apse geçirilip geçirilmediği ve sorunun akıntı mı kanama mı olduğu sorulur.
- Bakı (inspeksiyon) Makat çevresi derisi incelenir; fistülün dış ağzı, fissür ya da sarkan hemoroid çoğu zaman bu aşamada görülür.
- Parmakla muayene Kanal boyunca sertlik, iç ağzın olası yeri ve kas tonusu değerlendirilir.
- Anoskopi Kısa bir aletle makat içine bakılır; iç hemoroidler ve fistülün iç ağzı bu şekilde incelenir.
- Gerekirse ileri tetkik Kompleks ya da tekrarlayan fistül düşünülüyorsa pelvik MR veya endoanal ultrason istenebilir; Crohn hastalığı şüphesinde kolonoskopi gündeme gelir.
Muayene genellikle birkaç dakika sürer ve çoğu zaman ayrımı netleştirmeye yeter. Utanma duygusu nedeniyle muayeneyi ertelemek sık rastlanan bir durumdur; oysa bu bölgenin muayenesi hekim için olağan bir işlemdir ve doğru teşhisin en kısa yoludur. Tanı yöntemlerinin ayrıntısı anal fistül tanısı sayfasında yer alıyor; fistül doğrulanırsa seçenekler anal fistül tedavisi sayfasında anlatılıyor.